the
estate of

Ilse D'Hollander
A cross between the concrete and the abstract 'It is not so much a question of painting life as bringing the painting to life.' – Pierre Bonnard On my morning walks, I enjoy defining the different types of landscape, “space” landscape, intimate landscape, decorative landscape, etc. But like vision every day I see different things, the sky, objects, everything changes constantly, you could drown in it all. But that’s what makes you feel alive. Pierre Bonnard, from a letter to Henri Matisse, January 1940 Pierre Bonnard would jot down in a notebook impressions gleaned during his walks: the weather that day, or what the air and the landscape felt like. His notes served as an aide-memoire for his paintings. “I have all my subjects to hand. I go and see them. I take notes. Then I go home. And before I start painting I reflect, I dream.” Though not executed straight from reality, Ilse D’Hollander’s paintings also embody numerous references to the everyday. Even in her abstract works, as well as in the works that cannot immediately be read as landscapes or still lifes, one feels a strong link with reality in the form of reductions and schematizations. The diverse body of work D’Hollander left behind on her death is a testament to the motifs and references that surrounded her. The nature and the undulating landscape of the Zwalm countryside where she spent the last, highly productive years of her life left its mark on her work. Her working method probably resembled that of the French Post-Impressionist Bonnard: accumulating impressions, pondering them, and then, confronted by canvas and paint, trying to capture them in the privacy of her studio. Her dedication to painting reflects a belief in the unique ability of this medium to express a feeling, insight, or atmosphere. While each painting evidences a train of thought, it is also a growth process that takes place during its creation. The work of art comes about in confrontation with the material requisites of the medium and through the effects elicited by the creation process. Rather than a clear concept, it is searching, hesitation, overpainting, and additions that underlie the work. Everyday motifs are always the starting-point for free, pictorial arrangements. The recognizable link with reality provides the observer with a holdfast. In many of the canvases we see landscapes, a horizon, expanses like fields that move one in front of the other, volumes suggesting trees, bushes or buildings, a junction, a road or line that links foreground and background. The structure of the compositions is often legible as a landscape, even if the result can in no way be described as purely figurative. They are compositions of form in which shades of color structure the composition. D’Hollander’s color palette varies and might remind us of either a dazzling morning sun or an evening glow. In some works trees are very recognizable and reproduced in detail, while in others they are reduced to form. The straight lines of trunks and branches are like a skeleton, the structure around which the pictorial images take shape. A landscape, a framework, or a tree are a pretext or alibi for a perfectly balanced composition of form and color with all but the essentials removed. Even the most abstract compositions in her oeuvre seem to have roots in schematic fragments of impressions of the natural world. In D’Hollander’s fundamental artistic idiom the observation combines thoughts and feelings. Though not directive, Ilse D’Hollander’s paintings provide just enough clues to convey a particular feeling. Her compositions are indicative of stillness and tranquility more than expressionism. There is no spontaneous statement or broad gesture to denote the act of painting. Her canvases are small in format, intimate. Her sometimes decisive, sometimes hesitant brushstrokes are in evidence, but in an understated way. The color palette is rather diffident, only rarely fiery and contrasting. The paintings exude a peacefulness that is contemplative, but that cannot be created without tension or without their formal logic. Lines––sometimes with bifurcations––and wide bands structure many of her canvases. Ilse D’Hollander’s lines are like reference points. Almost exclusively in black or white, they are graphic in character. They stand on top of the blocks of color and are the first to attract our attention. They vary from thin lines spanning the entire canvas to a parallel pattern and wide strips that almost block out the image and push it into a background. The wide vertical line or beam echoes our own standing position in front of the canvas. They denote “place” and thus mark the here and now. Some vertical strips are reminiscent of Barnett Newman’s minimal zips, which draw the eye and to which expanses of color relate. In a few of D’Hollander’s compositions lines are a cross that seems to delete or mark a part of the canvas, while in other works it is the dots that guide the eye as we explore the canvas. Elsewhere, grid motifs or patterns of squares appear as blow-ups that zoom in on the image until the moment that pixels appear. Geometric forms, cubes, rectangles and planes indicate a certain order, feelings, experiences, snippets of reality. It is as if the artist not only reduces fragments or events around her but also combines them into a clear composition of form. If we study her work over time, we find variations of themes in which she explores the same possibilities and limitations over and over again. Color is always a dominant factor in this. Her palette comprises many green, gray, and blue tones, alongside pink and orange accents. They give the forms depth and the composition an intrinsic power. How can her more abstract compositions be read? What do these paintings show? Most of D’Hollander’s work is untitled and doesn’t give the observer any leads. Figuration is reduced to minimal pictorial elements. We see islands, expanses, edges, geometric cubes and spots bathed in oxygen, forms that glide over each other, lines that span the length of the canvas, flat areas that touch the edges. In these works there is no horizon to provide a holdfast and guide the eye. It is as if there is no such thing as gravity. There is no illusion or perspective, only the flatness of the painting. The eye seems to linger close to the canvas, our plane of vision is more two-dimensional. There is no question here of Alberti’s metaphor of the canvas as a window through which the observer looks at a three-dimensional world, nor even of pseudo-perspective, as in René Daniels’ compositions. Carefully chosen color forms and blocks of color hover side by side. There are canvases that read like texts or poems, with parallel beams and little lines. Some paintings display a rhythm, others are centrifugal or exhibit a degree of instability. Simple forms and expanses in a studied color palette are combined into a composition that makes for spatial and plastic tension. The abstract surface transforms into a space that generates viewing experiences. Somehow these works are still vaguely related to the landscape; in the painting process she passes on fragments of them to chance and intuition. Precision and resistance, accuracy and friction create a pictorial beauty that beguiles and makes a lasting impression. A number of canvases reveal a certain ascesis, as if by painting forms as elementally as possible the artist leaves room for openness or the unfinished. These paintings teach us to look, analyze and establish links. Each composition is a visual recollection and at the same time provides a sensory input. They require attention and distance. We should create stillness and make time for them, as Ilse D’Hollander did. Eva Wittocx
Schilderen tussen het concrete en het abstracte 'Il ne s’agit pas de peindre la vie, mais de rendre vivante la peinture.' – Pierre Bonnard Dans mes promenades du matin je m’amuse à définir les différentes conceptions de paysages, paysage ‘espace’, paysage intime, paysage décoratif, etc. Mais comme vision je vois chaque jour des choses différentes, le ciel, les objets, tout change continuellement, on peut se noyer là-dedans. Mais cela fait vivre.2 Pierre Bonnard, uit een brief aan Henri Matisse, januari 1940 Impressies die hij tijdens zijn wandelingen opdeed, noteerde Pierre Bonnard in een notitieboekje: het weer van die dag, of hoe de lucht en het landschap aanvoelden. Zijn notities vormden geheugensteuntjes voor zijn schilderijen. “J’ai tous mes sujets sous la main. Je vais les voir. Je prends des notes. Et puis je rentre chez moi. Et puis avant de peindre, je réfléchis, je rêve.”3 Zonder direct naar de realiteit geschilderd te zijn, dragen ook de schilderijen van Ilse D’Hollander tal van verwijzingen naar de werkelijkheid in zich. Zelfs in werken die niet meteen als landschap of stilleven leesbaar zijn en ook in haar abstracte werken is er, in de vorm van reducties en schematiseringen, een grote band met de realiteit voelbaar. Het diverse geschilderde oeuvre dat zij naliet, bevat motieven en verwijzingen naar haar leef- en woonomgeving. De natuur en het golvende landschap van de Zwalmstreek, waar ze de laatste jaren van haar leven woonde, toen ze erg veel schilderde, lieten onmiskenbaar sporen achter. Vermoedelijk ging ze ongeveer op dezelfde manier te werk als de Franse postimpressionist Bonnard: indrukken opdoen, ze overdenken en vervolgens proberen om ze in de beslotenheid van haar atelier, in confrontatie met doek en verf, vast te leggen. Haar toewijding aan de schilderkunst geeft blijk van een geloof in de eigenheid van dit medium om uitdrukking te geven aan een gevoel, inzicht of atmosfeer. Elk schilderij legt getuigenis af van een gedachtegang maar is tegelijk een groeiproces dat zich tijdens de realisatie voltrekt. Het kunstwerk ontstaat in confrontatie met de materiële middelen van het medium en via de effecten die door het creatieproces worden uitgelokt. Geen helder concept maar een zoeken via aarzelingen, overschilderingen en toevoegingen liggen aan de basis van het werk. Alledaagse motieven vormen telkens het uitgangspunt voor vrije picturale schikkingen. De herkenbare band met de werkelijkheid geeft een houvast bij het kijken. In heel wat doeken bemerk je een landschap, een horizon, vlakken als velden die voor elkaar schuiven, volumes die bomen, struiken of gebouwen suggereren, een kruispunt, een weg of lijn die voor- en achterplan met elkaar verbindt. De structuur van de composities is vaak leesbaar als een landschap, ook al is de uitkomst in geen geval puur figuratief te noemen. Het zijn vormcomposities waarbij kleurtinten de compositie structureren. D’Hollanders palet varieert en kan zowel aan een helle ochtendzon als aan een avondgloed herinneren. Bomen worden in bepaalde werken erg herkenbaar en gedetailleerd weergegeven, terwijl ze in andere tot louter vorm gereduceerd zijn. De rechte lijnen van stammen en takken zijn als een skelet, de structuur waarrond het picturale beeld vorm krijgt. Een landschap, een raam of boom wordt aanleiding of voorwendsel voor een uitgepuurde en perfect uitgebalanceerde compositie van vorm en kleur. Binnen het oeuvre van D’Hollander lijkt zelfs de meest abstracte compositie te wortelen in geschematiseerde fragmenten van natuurindrukken. In haar fundamentele vormentaal versmelt de waarneming met gedachten en gevoelens. Zonder sturend te zijn schildert Ilse D’Hollander net voldoende aanknopingspunten om een gevoel over te brengen. Haar composities getuigen veeleer van een stilheid dan van een expressionisme. Er is geen spontane schilderwijze, geen breed gebaar dat de schildersact van de maker benadrukt. Het formaat van haar doeken is klein, intiem. Haar soms vastberaden, soms twijfelende schildertoets is ingetogen aanwezig. Het kleurenpalet is eerder bedeesd, slechts zelden vurig en contrastrijk. De schilderijen stralen een rust uit die contemplatief is maar niet zonder spankracht of zonder vormelijke logica tot stand kan komen. Lijnen − al dan niet met vertakkingen − en brede banden structureren veel van D’Hollanders doeken. Die lijnen zijn als ijkpunten. Doordat ze haast uitsluitend in zwart of wit zijn getrokken, bezitten ze een grafisch karakter. Ze liggen over de kleurvlakken en vangen als eerste onze blik. Ze variëren van dunne lijnen die het hele doek overspannen tot een parallel patroon en brede stroken die het beeld als het ware tegenhouden en naar het achterplan duwen. De brede verticale lijnen en balken echoën onze eigen staande positie voor het doek. Ze duiden op ‘plaats’ en markeren zo het hier en nu. Sommige verticale stroken doen denken aan Barnett Newmans minimale zips die de blik aantrekken en waartoe kleurvakken zich verhouden. In enkele composities van D’Hollander vormen de lijnen een kruis dat een gedeelte van het doek lijkt te doorstrepen of te markeren. In andere werken zijn het stippen die onze blik sturen in het aftasten van het doek. Elders figureren rastermotieven of blokjespatronen als blow-ups die zo sterk op het beeld inzoomen dat de pixels zichtbaar worden. Geometrische vormen, blokjes, rechthoeken en vlakken geven uiting aan een zekere ordening – van gevoelens, van ervaringen, van stukken werkelijkheid. Het lijkt alsof de kunstenares fragmenten of gebeurtenissen die zij rondom zich waarneemt, niet alleen wil reduceren maar ook tot een heldere vormcompositie wil samenballen. Verspreid in de tijd komen variaties van thema’s voor waarbij zij telkens opnieuw mogelijkheden en beperkingen onderzoekt. Kleur is hierbij altijd een dominant gegeven. Haar palet omvat veel tinten van groen, grijs en blauw, naast roze en oranje accenten, die de vormen diepte en de compositie een intrinsieke kracht geven. Hoe kunnen de meer abstracte schilderijen gelezen worden? Wat tonen zij? Het merendeel van D’Hollanders werk draagt geen titel en biedt geen enkel aanknopingspunt. De figuratie is tot minimale picturale elementen herleid: je ziet eilanden, vlakken, randen, geometrische blokjes en in zuurstof gehulde vlekken, vormen die over elkaar schuiven, lijnen die het hele doek overspannen, vlakken die tegen de randen aanleunen. Er is geen horizon die houvast biedt en de blik leidt. De zwaartekracht lijkt hier volledig te zijn opgeheven. Evenmin is er een illusie of een perspectief, er is alleen de vlakheid van het schilderij. Ons oog blijft aan het schildersoppervlak haken, onze waarneming is eerder tweedimensionaal. Hier is geen sprake van Alberti’s metafoor van het doek als doorkijk of venster op de wereld, of van een pseudoperspectief zoals in het werk van René Daniels. Zorgvuldig gekozen kleurvormen en vlakken zweven naast elkaar. Er zijn doeken die als teksten of gedichten lezen, met parallelle balken en lijntjes. Sommige schilderijen tonen een ritmiek, andere zijn centrifugaal of getuigen van labiliteit. Eenvoudige vormen en vlakken in een doordacht kleurenpalet worden samengevoegd tot een compositie die voor ruimtelijke en plastische spanning zorgt. Het abstracte oppervlak transformeert in een ruimte die kijkervaringen genereert. Toch blijven ook deze werken vaag verwant met het landschap. Fragmenten hiervan worden tijdens het schilderproces aan toeval en intuïtie overgeleverd. Precisie en weerstand, accuratesse en frictie leiden tot picturale schoonheid die bekoort en beklijft. Uit een aantal doeken spreekt een zekere ascese, alsof de kunstenares door vormen zo essentieel mogelijk te schilderen ruimte laat voor openheid of het onaffe. Deze schilderkunst leert kijken, ontleden en verbindingen leggen. Elke compositie is een visuele herinnering en geeft tegelijk een zintuiglijke input. Zulke werken vragen zowel aandacht als afstand. Zoals ook Ilse D’Hollander deed, dienen wij er rust en tijd voor te maken. Eva Wittocx Voetnoten 1. Waar het om gaat is niet het leven te schilderen maar het schilderij te doen leven. 2. Tijdens mijn ochtendwandelingen amuseer ik me met het onderscheiden van de verschillende opvattingen van het landschap, ‘ruimte’-landschap, besloten landschap, decoratief landschap enz. Maar iedere dag krijg ik als beeld andere dingen te zien, de lucht, de voorwerpen, alles verandert voortdurend, je kunt er helemaal in opgaan. Maar dat doet leven. 3. “Ik heb al mijn onderwerpen bij de hand. Ik ga ze bekijken. Ik maak aantekeningen. En dan keer ik naar huis terug.”

TEXTS

copyright © The estate of Ilse D'Hollander - c/o Ric Urmel